- تعداد نمایش : 146
- تعداد دانلود : 105
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1906
- کد IranDOI مقاله: IranDOI:10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7981
سال : 18
شماره : 9
شماره پی در پی : 115
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 115
تحلیل موضوعی زبانزدها و اندرزها و سبک بکارگیری آنها در شاهنامۀ فردوسی با نگاهی بر پیوند آن با فرهنگ و تاریخ ایران
صفحه
(207
- 230)
محمود جوادیان کوتنایی ، حسین حسنپور آلاشتی (نویسنده مسئول)، رضا ستاری
تاریخ دریافت مقاله
: تیر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: مهر 1404
چکیده
زمینه و هدف: پژوهش حاضر به صورت موضوعی و سبکشناختی به زبانزدها و اندرزهای به کار رفته در شاهنامۀ فردوسی میپردازد و میکوشد کارکردهای این گونه های کوتاه گفتاری را در تقویت پیوند میان متن حماسی و حافظۀ فرهنگی- تاریخی ایران نشان دهد. در این جستار، زبانزدها (دستانزد) و اندرزها به عنوان دو روی یک روایت حکمتآمیز دیده شده اند؛ یکی ریشه در ادبیات گفتاری تودهها و دیگری پیوندی با سنّتهای اندرزنامۀ پهلوی دارد که هر دو در شاهنامه نقش واسطه ای در انتقال ارزشهای اخلاقی، سیاسی و اجتماعی ایفا میکنند.
روشها: پژوهش با گردآوری نمونه ها از متن و سپس دسته بندی موضوعی (هشت محور اصلی)، از جمله ستایش خرد و خردگرایی، پاسداشت داد و دهش، گذرا بودن جهان، بندگی یزدان، ستایش همزیستی نیکو، آئین کشورداری و ...الگوهای شاخص بهره گیری فردوسی از این گزارهها را نشان میدهد. روش کار تحلیل متنی و موضوعی همراه با بازخوانی منابع پیشینه بوده است تا هم ریشه های فرهنگی-تاریخی و هم شگردهای بلاغی (ارسالمثل، تکرار، تمثیل و...) تبیین شود.
یافته ها: بررسی پژوهشگران بیانگر آن است که زبانزدها و اندرزها در شاهنامه کارکردهای چندگانه دارند: تقویت حافظۀ جمعی، آموزش آئین کشورداری و اخلاق فردی، ایجاد همخوانی میان لایه های اسطوره ای و تاریخی، و افزایش گیرایی بیانی اثر. ما در رساله نزدیک به 300 زبانزد و بیش از 1800 اندرز را از شاهنامه درآوردیم. در اینجا بر پایۀ گنجایش محدود مقاله، شمار اندکی از آنها را با موضوعهای گوناگون در مقاله آوردیم.
نتیجه گیری: پژوهش نشان میدهد که فردوسی با تلفیق سنت گفتاری و سنت حکمی مکتوب، توانسته است پیامهای اخلاقی و ملّی را در قالبهایی موجز و ماندگار فشرده سازد و اینگونه شاهنامه را به دستگاهی زبانی ـ فرهنگی برای بازتولید هویت ملّی تبدیل کند.
کلمات کلیدی
تحلیل موضوعی
, شاهنامه
, سبک فردوسی
, اندرزها
, زبانزدها
- اسلامی ندوشن، محمد علی (۱۳۸۱)، ایران و جهان از نگاه شاهنامه ، تهران : انتشارات امیر کبیر.
- اصلانی، نسرین (۱۳۹۸)، اندرزنامه نویسی در ایران باستان ، تهران : انتشارات اندیشه ی احسان.
- برزگمهر بختگان (۱۳۴۰)،یادگار بزرگمهر، برگردان از پهلوی به فارسی : ماهیار نوابی ، نشریه ی دانشکده ی ادبیات تبریز سال یازدهم، شماره ی پاییز ، صص ۳۳۳-۳۰۲.
- بنیامین، والتر (۱۳۷۵)، قصه گو ، تاملاتی در آثار نیکولای لسکوف ، ترجمه ی مراد فرهادپور و فضل الله پاکزاد، ارغنون ، شماره ی ۹ و ۱۰.
- پرتوی آملی، مهدی (۱۳۷۳)، ریشه های تاریخی امثال و حکم ، چ 3 ، ا تهران : انتشارات سنایی.
- پوریوتکیشان (۱۳۴۱)، گزیده ی اندرزپوریوتکیشان یا «پندنامه ی زرتشت» ، برگردان از پهلوی به فارسی : ماهیار نوابی ، نشریه ی دانشکده ی ادبیات تبریز ، سال دوازدهم، شماره ی زمستان ، صص ۵۱۳-۵۳۵.
- ثاقبفر، مرتضی (۱۳۸۷)، شاهنامه ی فردوسی و فلسفه ی تاریخ ایران ، تهران : انتشارات قطره.
- ثروت، منصور (۱۳۶۶)، فرهنگ کنایات ، تهران : انتشارات امیر کبیر.
- جوادیان کوتنایی ، محمود ( سرپرست، به همراه گروه نویسندگان ) ،(۱۳۹۶) ، زبانزد ها و کنایه های مازندرانی، ساری: نشر درنگستان.
- حمیدیان ، سعید (۱۴۰۱)، درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی ، تهران : انتشارات ناهید.
- خالقی مطلق، جلال (۱۳۸۵)، نگاهی تازه به زندگی نامه ی فردوسی ، نامه ی ایران باستان ، سال ششم شماره ی اول و دوم ، صص ۳-۲۵.
- خلدانی، آصف (۱۳۹۶)، تاریخ و فرهنگ باستانی ایران و شاهنامه ی فردوسی ، تهران : نشر ققنوس.
- دهخدا، علی اکبر (۱۳۶۳)، امثال و حکم ، تهران : انتشارات امیر کبیر.
- زرین کوب، عبدالحسین (۱۳۷۲)، خرد و خردگرایی در شاهنامه، نشریه ی ادبستان فرهنگ و هنر، شماره ی ۴، صص ۲۰-۲۱.
- فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۹۴)، شاهنامه ، پیرایش خالقی مطلق، جلال، 6 ج، تهران، انتشارات سخن.
- شکورزاده، ابراهیم (1372) ، ده هزار مثل فارسی ، مشهد : موسسه ی چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
- شمیسا، سیروس (۱۳۹۷)، شاه نامه ها ، تهران : نشر هرمس.
- شهبازی، علی رضا (۱۳۹۹)، زندگی نامه ی تحلیلی فردوسی ، ترجمه ی هایده مشایخ ، تهران : نشر هرمس.
- صفا، ذبیح الله (۱۳۶۳)، حماسه سرایی در ایران ، چ ۴ ، تهران : انتشارات امیر کبیر.
- قادری، حاتم و رستم وندی، تقی (۱۳۸۵)، اندیشه ی ایرانشهری، فصلنامه ی علمی- پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، سال شانزدهم، شماره ی ۵۹، صص ۱۲۳-۱۴۸.
- کاپلستون، فردریک (۱۳۷۳)، تاریخ فلسفه، ج ۶، از ولف تا کانت، مترجمان: اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- کزازی، میر جلال الدین (۱۳۸۴)، نامه ی باستان، تهران: نشر سمت.
- کزازی، میر جلال الدین (۱۳۶۸)، از گونه ای دیگر ، تهران : نشر مرکز.
- کزازی، میر جلال الدین (۱۳۹۱)، فرزند ایران ، تهران : انتشارات معین.
- لامعی، ش (۱۳۷۲)، ضرب المثل های برگزیده ی ایران و جهان ، نشر خرم.
- مختاریان، بهار (۱۳۸۹)، درآمدی بر ساختار اسطوره ای شاهنامه ، تهران : نشر آگه.
- مزداپور، کتایون (۱۳۸۶)، اندرزنامه های ایرانی ، تهران : دفتر پژوهش های فرهنگی.
- مسکوب، شاهرخ (۱۳۹۱)، شکاریم یک سر همه پیش مرگ، تهران : نشر نی.
- میلانی، عباس (۱۳۸۷)، تجدد و تجدد ستیزی در ایران ، چ ۷، تهران : نشر اختران.
- نولدکه، تئودور (۱۳۲۷)، حماسه ی ملّی ایرانیان ، ترجمه ی بزرگ علوی ، تهران: دانشگاه تهران.
- هبله رودی، محمد علی (۱۳۴۳)، مجمع الامثال ، ویراسته ی صادق کیا ، تهران: انتشارات اداره ی فرهنگ عامه.